Zbigniew Jan Mańkowski

Zbigniew Jan Mańkowski; fot. Bartosz Żukowski

Wydział: MINoS

E-mail: zbigniew.mankowski@asp.gda.pl

Zbigniew Jan Mańkowski

„W pracach badawczych rozwijam zapoczątkowane w książce o filozoficznych aspektach twórczości Czapskiego kwestie związków literatury i sztuki oraz świadomości praktyki artystycznej, głównie pisarzy, podejmuję tematy współistnienia literatury, sztuki i życia społecznego. W ostatnich pracach konstruuję teoretyczną koncepcję refleksyjności estetycznej, czyli rodzaj interdyscyplinarnego niesystemowego teoretyzowania na temat praktyk artystycznych. Samo pojęcie refleksyjności estetycznej odnoszę szczególnie do badania teoretycznego i poznawczego potencjału pisarstwa Czesława Miłosza. W kontekście moich poszukiwań teoretycznych zajmuję się także krytyką artystyczną. Inne pole mojej działalności to praktyki związane z badaniami interdyscyplinarnymi – pomiędzy dydaktyką, nauką, doświadczeniem i rozumieniem życia i współczesnej kultury.”

Urodzony w 1969 roku w Skrwilnie. Absolwent Uniwersytetu Gdańskiego, doktorat na Wydziale Filologiczno-Historycznym; autor monografii Widzieć prawdę. Józefa Czapskiego filozofia twórczej egzystencji (2005). Brał udział jako ekspert w badawczym programie Pomorze 2030 –scenariusze rozwoju i kluczowe technologie. Jest edukatorem programu integralnej pedagogii oraz koordynatorem i współtwórcą Laboratorium Designu Społecznego w ramach współpracy ECS – ASP w Gdańsku.


Literatura daje do myślenia…


Gdybym miał nazwać dziedzinę, którą uprawiam, odchodząc od standardowej nazwy, to określiłbym ją, za Georgiem Steinerem, wyrażeniem „gramatyki tworzenia”, co oddawałoby w istocie sedno moich poszukiwań – interesują mnie reguły powstawania twórczych przedmiotów. A jeśli ująć krótko obszar, w jakim się poruszam badawczo to można go nazwać utrwalonym w tradycji określeniem literaturoznawstwo w związkach ze sztuką. Jest to dość spory dział humanistyki będący w silnym poznawczym powiązaniu ze światem idei, wiedzą o społeczeństwie czy antropologią kulturową. Ostatnio student naszej uczelni przyniósł mi prospekt – rodzaj naukowego genealogium zatytułowany Drzewo Janion, na którym ze zdziwieniem odkrył moje nazwisko na wysokiej prawej gałęzi tego imponującego wizualnego zestawienia. Tak, w istocie, studia na humanistyce Uniwersytetu Gdańskiego naznaczał duch hermeneutyki Marii Janion – idea wyjaśniania i rozumienia tekstów kultury, co wzmacniali moi nauczyciele, uczniowie Janion, profesorowie: Małgorzata Czermińska i Kazimierz Nowosielski. Tamte studia mają źródło w książce Humanistyka: poznanie i terapia. Stąd też obszar humanistyki, którą wypracowuję, wynika z silnych inspiracji literaturą jako rodzajem kodu rozumienia postaw i zachowań ludzkich, ale także źródłem ożywiania refleksji humanistycznej. Może ona brać swój ożywczy początek nie tylko z dyrektywy „poznaj samego siebie”, ale bardziej kieruje się przesłaniem „zatroszcz się o siebie (gr. epimeleia heauton to ćwiczenie i medytacja). Ten namysł w procesie rozumienia człowieka pozwala rozszerzyć projekt hermeneutyki o aspekty przeżywania i poznawczej roli emocji, co udowadniam w eseju Emocje krytyka. Refleksyjne spojrzenie na kilka aspektów narracji krytycznej.


W moim spojrzeniu na eseistyczne pisarstwo Czapskiego o sztuce akcentuję problem „twórczej egzystencji” w książce pt. Widzieć prawdę. W dużym skrócie chodzi tu o Czapskiego gigantyczny, życiowy projekt odysei widzialności; jego świat widzialny stoi na straży tajemnicy, przypomina o „wymogu transcendencji” i wyraża się w figurach „powołania” i „pielgrzymowania” i odpowiedzialnego doświadczania rzeczywistości – całkowitej i głębokiej afirmacji tego, co istnieje. Sztuka dla Czapskiego staje się probierzem prawdy o człowieku. Artysta w tej perspektywie jest tłumaczem „tłumaczem prawd wiecznych”.


Interesuje mnie, co sztuka ma do powiedzenia w kwestiach społecznych i tu istotną poznawczą i rozumiejącą rolę z kolei odgrywa współczesna powieść, która możliwie szybko reaguje na przemiany współczesnej rzeczywistości, a w dodatku, jak zauważa Richard Rorty, „jest gatunkiem, który pomaga w uchwyceniu różnorodności ludzkiego życia i przygodności naszych własnych słowników moralnych” (Wy-twarzanie społeczeństwa w literaturze – na podstawie współczesnej prozy polskie). Przeanalizowane przykłady literackich projekcji społecznych (m.in.: J. Anderman, P. Huelle, O. Tokarczuk, J. M. Rymkiewicz, M. Witkowski) ujawniają symptomy stadium społecznego rozproszenia.


Wielkim i silnym źródłem inspiracji w moich poszukiwaniach badawczych stają się poeci. Poetycka spuścizna Broniewskiego pozwala mi spojrzeć na niego jako ciekawy przykład zaangażowanie w projekt „nowego świata” ( Broniewski współczesny). Wiersz Różewicza o twórczości Bacona stał się dla mnie asumptem do refleksji o konstruowania ponowoczesnych obrazów ciała w sztukach wizualnych (Performatywność cielesna. Cielesność performatywna; ciało w kulturze współczesnej). Ciekawi mnie, kiedy poeta zgłębia tajemnice doświadczeń malarzy, godzinami studiując obrazy zwłaszcza współczesnych mu twórców („Uwierzyliśmy zbyt łatwo że piękno nie ocala”. Uwagi o refleksyjności estetycznej Herberta ) lub z kolei, kiedy inny poeta układa gdańską antologię wzajemnego oświecania się wierszy i obrazów (Współistnienie słów i obrazów według Kazimierza Nowosielskiego ). A lektura pism estetycznych Baudelaire’a pozwoliła mi: raz – dostrzec Refleksyjne źródła nowoczesnej sztuki, innym razem – zobaczyć związki malarstwa i muzyki (Chopin – Delacroix. Obraz muzyki).


Całość poszukiwań z perspektywy poezji wieńczy mój badawczy projekt habilitacyjny pt. Refleksyjność estetyczna pisarstwa Czesława Miłosza. Fenomen refleksyjności estetycznej (skłonność do teoretyzacji, „spoglądanie na samego siebie”), związany z pisarską działalnością Miłosza , odnoszę głównie do jego twórczo pojętej działalności mimetycznej, do doświadczeń związanych ze zmysłami, dotyczących kwestii trwania i rodzenia się procesu artystycznego oraz zjawisk takich jak: wrażliwość na zmysłową naturę istnienia, problemy widzenia oraz wybory estetyczne pisarza. Całość pracy obejmuje także: kształtowanie się krytycznego stosunku poety do zachodniego modelu twórczości i tworzenia (granice sztuki), refleksję nad doświadczeniem poetyckim, erozję wyobraźni chrześcijańskiej, „niemoralność sztuki” oraz rolę artysty w społeczeństwie nowoczesnym i późno-nowoczesnym.

Kończąc, mogę powiedzieć: poezja, literatura dają do myślenia o sztuce!